Mantra Pushpam – మంత్రపుష్పం
Mantra Pushpam with Telugu Meaning – మంత్రపుష్పం
(వేద మంత్రాలలో అత్యంత ప్రాశస్త్యం కలిగిన, ఉపనిషత్ సారమైన “నారాయణ సూక్తం” లో పరమాత్మ యొక్క విశ్వరూపాన్ని, సర్వవ్యాపకత్వాన్ని చాటిచెప్పే దివ్యమైన స్తోత్రం.)
ధా॒తా పు॒రస్తా॒ద్యము॑దాజ॒హార॑ |
శ॒క్రః ప్రవి॒ద్వాన్ప్ర॒దిశ॒శ్చత॑స్రః |
తమే॒వం వి॒ద్వాన॒మృత॑ ఇ॒హ భ॑వతి |
నాన్యః పన్థా॒ అయ॑నాయ విద్యతే |
సృష్టికర్త అయిన బ్రహ్మదేవుడు (ధాతా) సృష్టికి పూర్వమే (పురస్తాత్) ఎవనిని (ఆ పరమ పురుషుని) గురించి చాటిచెప్పాడో (యముదాజహార). దేవరాజైన ఇంద్రుడు (శక్రః) నాలుగు దిక్కులలోనూ (ప్రదిశశ్చతస్రః) ఎవరిని (ఆ పరమాత్మను) బాగుగా తెలుసుకున్నాడో (ప్రవిద్వాన్) ఆ పరమ పురుషుని ఈ విధంగా తెలుసుకున్నవాడు (తమేవం విద్వాన్) ఇక్కడే, ఈ జన్మలోనే (ఇహ) మరణం లేని అమృతత్వాన్ని (మోక్షాన్ని) పొందుతాడు (అమృతః భవతి). ఆ పరమ పదాన్ని (ముక్తిని) చేరడానికి ఇంతకంటే మరొక మార్గము (నాన్యః పంథా) లేదు, ఉండబోదు.
ఓం స॒హ॒స్ర॒శీ॑ర్షం దే॒వ॒o వి॒శ్వాక్ష॑o వి॒శ్వశ॑మ్భువమ్ |
విశ్వ॑o నా॒రాయ॑ణం దే॒వ॒మ॒క్షర॑o పర॒మం ప॒దమ్ |
వేల తలలు కలిగినవాడు (సహస్రశీర్షం), ప్రకాశించేవాడు (దేవం), విశ్వమంతా కన్నులు కలిగినవాడు (విశ్వాక్షం), మరియు ఈ విశ్వానికి శుభాలను కలిగించేవాడు (విశ్వశంభువమ్) అయిన పరమాత్మకు నమస్కారం. ఈ విశ్వమంతా తానై ఉన్నవాడు, నశించనివాడు (అక్షరం), మరియు పొందదగిన అత్యున్నతమైన స్థానము (పరమం పదమ్) అయిన నారాయణ దేవుని ధ్యానిస్తున్నాను.
వి॒శ్వత॒: పర॑మాన్ని॒త్య॒o వి॒శ్వం నా॑రాయ॒ణగ్ం హ॑రిమ్ |
విశ్వ॑మే॒వేదం పురు॑ష॒స్తద్విశ్వ॒ముప॑జీవతి |
ఈ విశ్వానికంటే అత్యున్నతుడు (పరమమ్), నిత్యుడు, విశ్వరూపుడు, పాపాలను హరించే హరి అయిన నారాయణుడిని స్తుతిస్తున్నాను. ఈ కనిపించేదంతా ఆ పరమ పురుషుడే. ఈ జగత్తు అంతా (తద్విశ్వమ్) ఆయన్నే ఆశ్రయించి జీవిస్తోంది (ఉపజీవతి).
పతి॒o విశ్వ॑స్యా॒త్మేశ్వ॑ర॒గ్॒o శాశ్వ॑తగ్ం శి॒వమ॑చ్యుతమ్ |
నా॒రాయ॒ణం మ॑హాజ్ఞే॒య॒o వి॒శ్వాత్మా॑నం ప॒రాయ॑ణమ్ |
ఈ విశ్వానికి ప్రభువు (పతిం), ఆత్మలకు ఈశ్వరుడు (ఆత్మేశ్వరం), శాశ్వతుడు, మంగళప్రదుడు (శివమ్) మరియు చ్యుతి (నాశనం) లేని అచ్యుతుడైన పరమాత్మకు వందనం. తెలుసుకోదగిన గొప్ప జ్ఞాన స్వరూపుడు, విశ్వానికి ఆత్మ వంటివాడు, అందరికీ పరమ గతి (పరాయణం) అయిన నారాయణుని శరణు వేడుతున్నాను.
నా॒రాయ॒ణః ప॑రో జ్యో॒తి॒రా॒త్మా నా॑రాయ॒ణః ప॑రః |
నా॒రాయ॒ణః ప॑రం బ్ర॒హ్మ॒ త॒త్త్వం నా॑రాయ॒ణః ప॑రః |
నారాయణుడే అత్యున్నతమైన కాంతి (పరో జ్యోతిః). ఆయనే అందరిలో వెలిగే పరమాత్మ. నారాయణుడే పరబ్రహ్మము. సకల సృష్టికి మూలమైన పరమ తత్త్వము ఆ నారాయణుడే.
నా॒రాయ॒ణః ప॑రో ధ్యా॒తా॒ ధ్యా॒నం నా॑రాయ॒ణః ప॑రః |
యచ్చ॑ కి॒ఞ్చిజ్జ॑గత్స॒ర్వ॒o దృ॒శ్యతే” శ్రూయ॒తేఽపి॑ వా ||
ధ్యానం చేసేవాడు (ధ్యాతా) ఆయనే, ధ్యానించబడే ధ్యానము (ధ్యానమ్) కూడా ఆయనే. ఆయనకంటే మించినది ఏదీ లేదు. ఈ ప్రపంచంలో ఏదైతే చూడబడుతుందో (దృశ్యతే), ఏదైతే వినబడుతుందో (శ్రూయతే).. ఆ సమస్త జగత్తులోనూ ఆయన వ్యాపించి ఉన్నాడు.
అన్త॑ర్బ॒హిశ్చ॑ తత్స॒ర్వ॒o వ్యా॒ప్య నా॑రాయ॒ణః స్థి॑తః |
అన॑న్త॒మవ్య॑యం క॒విగ్ం స॑ము॒ద్రేఽన్త॑o వి॒శ్వశ॑మ్భువమ్ |
ఈ కనిపించే జగత్తుకు లోపల (అంతః), బయట (బహిః) ఆ నారాయణుడే సర్వవ్యాప్తమై ఉన్నాడు. ఆయన అనంతమైనవాడు (అనన్తమ్), నాశనం లేనివాడు (అవ్యయం), సర్వజ్ఞుడు (కవిమ్), సముద్రం వంటి అనంతమైన హృదయంలో వెలిగే విశ్వశంభువు.
ప॒ద్మ॒కో॒శ ప్ర॑తీకా॒శ॒గ్॒o హృ॒దయ॑o చాప్య॒ధోము॑ఖమ్ |
అధో॑ ని॒ష్ట్యా వి॑తస్త్యా॒న్తే॒ నా॒భ్యాము॑పరి॒ తిష్ఠ॑తి |
మానవ హృదయం లోపల ఒక పద్మం మొగ్గ (పద్మకోశ) వలె ఉంటుంది. ఇది క్రిందికి మొఖం చేసినట్లు (అధోముఖమ్) ఉంటుంది. ఇది గొంతు (నిష్ట్యా) నుండి ఒక జేనెడు (వితస్త్యా) క్రింద, నాభికి పైన కొలువై ఉంటుంది.
జ్వా॒ల॒మా॒లాకు॑లం భా॒తీ॒ వి॒శ్వస్యా॑యత॒నం మ॑హత్ |
సన్త॑తగ్ం సి॒రాభి॑స్తు॒ లంబ॑త్యాకోశ॒సన్ని॑భమ్ |
ఆ హృదయం జ్వాలల సమూహంతో (జ్వాలమాలా) చుట్టబడి, ప్రకాశిస్తూ (భాతీ), విశ్వానికి నిలయమై ఉంది. ఆ కోశం (హృదయం) నుండి అనేక రక్తనాళాలు (సిరాభిః) వ్యాపించి ఉన్నాయి.
తస్యాన్తే॑ సుషి॒రగ్ం సూ॒క్ష్మం తస్మిన్” స॒ర్వం ప్రతి॑ష్ఠితమ్ |
తస్య॒ మధ్యే॑ మ॒హాన॑గ్నిర్వి॒శ్వార్చి॑ర్వి॒శ్వతో॑ముఖః |
ఆ హృదయ కోశం చివర ఒక చిన్న రంధ్రం (సుషిరం సూక్ష్మం) ఉంటుంది. ఆ సూక్ష్మ బిందువులోనే సమస్త విశ్వం ప్రతిష్ఠింపబడి ఉంది. దాని మధ్యలో గొప్పదైన అగ్ని (మహానగ్నిః) కలదు. అది అన్ని వైపులా ముఖం కలిగి (విశ్వతోముఖః) ప్రజ్వరిల్లుతోంది.
సోఽగ్ర॑భు॒గ్విభ॑జన్తి॒ష్ఠ॒న్నాహా॑రమజ॒రః క॒విః |
తి॒ర్య॒గూ॒ర్ధ్వమ॑ధశ్శా॒యీ॒ ర॒శ్మయ॑స్తస్య॒ సన్త॑తా |
ఆ అగ్ని మన దేహం తీసుకునే ఆహారాన్ని పచనం చేసి, ఆ శక్తిని అన్ని భాగాలకు సమానంగా పంచుతుంది (విభజన్). అది ముసలితనం లేనిది (అజరః) మరియు జ్ఞాన స్వరూపమైనది. ఆ అగ్ని యొక్క కిరణాలు (రశ్మయః) నిలువుగా, అడ్డంగా అన్ని వైపులా వ్యాపించి …
స॒న్తా॒పయ॑తి స్వం దే॒హమాపా॑దతల॒మస్త॑కః |
తస్య॒ మధ్యే॒ వహ్ని॑శిఖా అ॒ణీయో”ర్ధ్వా వ్య॒వస్థి॑తా |
… దేహాన్ని అరికాళ్ళ నుండి తల వరకు (ఆపాదతలమస్తకః) వెచ్చగా ఉంచుతాయి. ఆ అగ్ని జ్వాలల మధ్యలో ఒక విద్యుత్ తీగ వలె ప్రకాశించే జ్వాల ఉంది.
నీ॒లతో॑యద॑మధ్య॒స్థా॒ వి॒ద్యుల్లే॑ఖేవ॒ భాస్వ॑రా |
నీ॒వార॒శూక॑వత్త॒న్వీ॒ పీ॒తా భా”స్వత్య॒ణూప॑మా |
అది నల్లని మేఘాల మధ్య మెరిసే మెరుపు తీగ (విద్యుల్లేఖేవ) వలె మెరుస్తోంది. అది వరి ముల్లు (నీవారశూక) వలె చాలా సన్ననిది, పసుపు రంగులో (పీతా) ప్రకాశించేది.
తస్యా”: శిఖా॒యా మ॑ధ్యే ప॒రమా”త్మా వ్య॒వస్థి॑తః |
స బ్రహ్మ॒ స శివ॒: (స హరి॒:) సేన్ద్ర॒: సోఽక్ష॑రః పర॒మః స్వ॒రాట్ ||
ఆ ప్రకాశవంతమైన శిఖ మధ్యలోనే పరమాత్మ కొలువై ఉన్నాడు. ఆయనే సృష్టికర్త అయిన బ్రహ్మ, లయకారుడైన శివుడు, స్థితికారకుడైన హరి, దేవరాజైన ఇంద్రుడు. ఆయనే నాశనం లేని పరమ తత్త్వము (అక్షరః పరమః) మరియు స్వయంప్రకాశితుడైన చక్రవర్తి (స్వరాట్).
యో॑ఽపాం పుష్ప॒o వేద॑ |
పుష్ప॑వాన్ ప్ర॒జావా”న్ పశు॒మాన్ భ॑వతి |
ఎవడైతే నీటి యొక్క పుష్పాన్ని (అపాం పుష్పం) తెలుసుకుంటాడో (వేద), అతడు సౌందర్యవంతుడు (పుష్పవాన్), సంతానవంతుడు (ప్రజావాన్) మరియు పశు సంపద కలవాడు (పశుమాన్) అవుతాడు.
చ॒న్ద్రమా॒ వా అ॒పాం పుష్పమ్” |
పుష్ప॑వాన్ ప్ర॒జావా”న్ పశు॒మాన్ భ॑వతి |
య ఏ॒వం వేద॑ | యో॑ఽపామా॒యత॑న॒o వేద॑ |
ఆ॒యత॑నవాన్ భవతి |
చంద్రుడే (చన్ద్రమా) నీటి యొక్క పుష్పము. ఈ సత్యాన్ని గ్రహించినవాడు (య ఏవం వేద) పైన చెప్పిన శుభాలను పొందుతాడు. ఎవడైతే నీటికి నిలయమైన (అపాం ఆయతనం) ఆధారాన్ని తెలుసుకుంటాడో, అతడు సుస్థిరమైన ఆధారాన్ని పొందుతాడు.
అ॒గ్నిర్వా అ॒పామా॒యత॑నమ్ | ఆ॒యత॑నవాన్ భవతి |
యో”ఽగ్నేరా॒యత॑న॒o వేద॑ || ఆ॒యత॑నవాన్ భవతి |
ఆపో॒ వా అ॒గ్నేరా॒యత॑నమ్ | ఆ॒యత॑నవాన్ భవతి |
య ఏ॒వం వేద॑ | యో॑ఽపామా॒యత॑న॒o వేద॑ |
ఆ॒యత॑నవాన్ భవతి |
అగ్నియే నీటికి నిలయం (అగ్నిర్వా అపామ్ ఆయతనమ్); నీరే అగ్నికి నిలయం (ఆపో వా అగ్నేః ఆయతనమ్). ఈ పరస్పర ఆధారిత రహస్యాన్ని తెలిసినవాడు స్థిరత్వాన్ని పొందుతాడు.
వా॒యుర్వా అ॒పామా॒యత॑నమ్ | ఆ॒యత॑నవాన్ భవతి |
యో వా॒యోరా॒యత॑న॒o వేద॑ | ఆ॒యత॑నవాన్ భవతి |
ఆపో॒ వై వా॒యోరా॒యత॑నమ్ | ఆ॒యత॑నవాన్ భవతి |
య ఏ॒వం వేద॑ | యో॑ఽపామా॒యత॑న॒o వేద॑ |
ఆ॒యత॑నవాన్ భవతి |
వాయువే నీటికి నిలయం (వాయుర్వా అపామ్ ఆయతనమ్); నీరే వాయువుకు నిలయం (ఆపో వై వాయోః ఆయతనమ్). ఎవడైతే వాయువుకు, నీటికి గల ఈ ఆధారాన్ని తెలుసుకుంటాడో, అతడు తన జీవితంలో సుస్థిరమైన స్థానాన్ని పొందుతాడు.
అ॒సౌ వై తప॑న్న॒పామా॒యత॑నమ్ | ఆ॒యత॑నవాన్ భవతి |
యో॑ఽముష్య॒ తప॑త ఆ॒యత॑న॒o వేద॑ |
ఆ॒యత॑నవాన్ భవతి |
ఆపో॒ వా అ॒ముష్య॒ తప॑త ఆ॒యత॑నమ్ ||
ఆ॒యత॑నవాన్ భవతి |
య ఏ॒వం వేద॑ | యో॑ఽపామా॒యత॑న॒o వేద॑ |
ఆ॒యత॑నవాన్ భవతి |
ఆకాశంలో తపింపజేసే సూర్యుడే (అసౌ వై తపన్) నీటికి నిలయం; నీరే ఆ సూర్యుడికి నిలయం (ఆపో వా అముష్య తపత ఆయతనమ్). సూర్యరశ్మి ద్వారా నీరు మేఘంగా మారడం, నీరు సూర్యకాంతిని ప్రతిఫలించడం అనే ఈ సత్యాన్ని తెలిసినవాడు నిలకడను పొందుతాడు.
చ॒న్ద్రమా॒ వా అ॒పామా॒యత॑నమ్ | ఆ॒యత॑నవాన్ భవతి |
యశ్చ॒న్ద్రమ॑స ఆ॒యత॑న॒o వేద॑ | ఆ॒యత॑నవాన్ భవతి |
ఆపో॒ వై చ॒న్ద్రమ॑స ఆ॒యత॑నమ్| ఆ॒యత॑నవాన్ భవతి |
య ఏ॒వం వేద॑ | యో॑ఽపామా॒యత॑న॒o వేద॑ |
ఆ॒యత॑నవాన్ భవతి |
చంద్రుడే నీటికి నిలయం (చన్ద్రమా వా అపామ్ ఆయతనమ్); నీరే చంద్రుడికి నిలయం (ఆపో వై చన్ద్రమస ఆయతనమ్). చంద్రుని కళలకు, జలరాశికి ఉన్న సంబంధాన్ని గ్రహించినవాడు ఒక స్థిరమైన ఆధారాన్ని పొందుతాడు.
నక్ష॑త్రాణి॒ వా అ॒పామా॒యత॑నమ్ | ఆ॒యత॑నవాన్ భవతి |
యో నక్ష॑త్రాణామా॒యత॑న॒o వేద॑ | ఆ॒యత॑నవాన్ భవతి |
ఆపో॒ వై నక్ష॑త్రాణామా॒యత॑నమ్ | ఆ॒యత॑నవాన్ భవతి |
య ఏ॒వం వేద॑ | యో॑ఽపామా॒యత॑న॒o వేద॑ |
ఆ॒యత॑నవాన్ భవతి |
నక్షత్రాలే నీటికి నిలయం (నక్షత్రాణి వా అపామ్ ఆయతనమ్); నీరే నక్షత్రాలకు నిలయం (ఆపో వై నక్షత్రాణామ్ ఆయతనమ్). ఆకాశంలోని నక్షత్ర మండలానికి, వర్షాలకు గల సంబంధాన్ని తెలిసినవాడు సుస్థిరత్వాన్ని పొందుతాడు.
ప॒ర్జన్యో॒ వా అ॒పామా॒యత॑నమ్ | ఆ॒యత॑నవాన్ భవతి |
యః ప॒ర్జన్య॑స్యా॒యత॑న॒o వేద॑ | ఆ॒యత॑నవాన్ భవతి |
ఆపో॒ వై ప॒ర్జన్య॑స్యా॒ఽఽయత॑నమ్ | ఆ॒యత॑నవాన్ భవతి |
య ఏ॒వం వేద॑ | యో॑ఽపామా॒యత॑న॒o వేద॑ |
ఆ॒యత॑నవాన్ భవతి |
వర్షించే మేఘమే (పర్జన్యో) నీటికి నిలయం; నీరే మేఘానికి నిలయం (ఆపో వై పర్జన్యస్య ఆయతనమ్). మేఘం నీటిని మోయడం, నీరు మేఘంగా రూపాంతరం చెందడం అనే ఈ నిలయాన్ని తెలిసినవాడు సుస్థిరత్వం పొందుతాడు.
స॒oవ॒త్స॒రో వా అ॒పామా॒యత॑నమ్ | ఆ॒యత॑నవాన్ భవతి |
యస్సం॑వత్స॒రస్యా॒యత॑న॒o వేద॑ | ఆ॒యత॑నవాన్ భవతి |
ఆపో॒ వై సం॑వత్స॒రస్యా॒యత॑నమ్ | ఆ॒యత॑నవాన్ భవతి |
య ఏ॒వం వేద॑ |
కాల స్వరూపమైన సంవత్సరమే (సంవత్సరో) నీటికి నిలయం; నీరే సంవత్సరానికి నిలయం (ఆపో వై సంవత్సరస్య ఆయతనమ్). ఋతువుల చక్రానికి, నీటికి గల ఈ బంధాన్ని గ్రహించినవాడు స్థిరమైన స్థితిని పొందుతాడు.
యో”ఽప్సు నావ॒o ప్రతి॑ష్ఠితా॒o వేద॑ | ప్రత్యే॒వ తి॑ష్ఠతి ||
ఎవడైతే నీటిపై నిలకడగా ఉన్న ఓడను (అప్సు నావం ప్రతిష్ఠితాం) తెలుసుకుంటాడో, అతడు ఈ సంసార సాగరంలో లేదా జీవితంలో స్థిరంగా నిలబడతాడు.
కిం తద్విష్ణోర్బలమాహుః కా దీప్తిః కిం పరాయణం ఏకో యద్ధారయద్దేవః రేజతీ రోదసీ ఉభే |
ఆ విష్ణుమూర్తి యొక్క బలము ఏమిటి? (కిం తద్విష్ణోః బలమ్) ఆయన దీప్తి (ప్రకాశం) ఏమిటి? (కా దీప్తిః) ఆయన దేనిని ఆశ్రయించి ఉన్నాడు? (కిం పరాయణమ్). ఏ శక్తీతో ఆ ఒక్క దేవుడు (ఏకో దేవః) భూమ్యాకాశాలను (రోదసీ ఉభే) ధరించి, ప్రకాశింపజేస్తున్నాడు?
వాతాద్విష్ణోర్బలమాహుః అక్షరాద్దీప్తిరుచ్యతే |
వాయువు (ప్రాణశక్తి) నుండే విష్ణువుకు బలము కలుగుతుందని చెబుతారు (వాతాత్ విష్ణోః బలమ్). అక్షరమైన పరబ్రహ్మ తత్త్వమే ఆయన దీప్తి (ప్రకాశం) అని చెప్పబడింది (అక్షరాత్ దీప్తిః ఉచ్యతే).
త్రిపదాద్ధారయద్దేవః యద్విష్ణోరేకముత్తమం |
ఆ దేవుడు మూడు పాదాల శక్తితో (త్రిపదాత్) ఈ సృష్టిని ధరించి ఉన్నాడు. అయితే, విష్ణువు యొక్క ఆ ఒక్క పరమపదము (యద్విష్ణోః ఏకమ్ ఉత్తమమ్) అత్యున్నతమైనది మరియు రహస్యమైనది. ఆ ఒకటైన సత్యమే సమస్తాన్ని నడిపిస్తోంది.
ఓం రా॒జా॒ధి॒రా॒జాయ॑ ప్రసహ్యసా॒హినే” |
నమో॑ వ॒యం వై”శ్రవ॒ణాయ॑ కుర్మహే |
స మే॒ కామా॒న్కామ॒కామా॑య॒ మహ్యమ్” |
కా॒మే॒శ్వ॒రో వై”శ్రవ॒ణో ద॑దాతు |
కు॒బే॒రాయ॑ వైశ్రవ॒ణాయ॑ |
మ॒హా॒రా॒జాయ॒ నమ॑: ||
రాజులకు రాజైనవాడు (రాజాధిరాజాయ), తనను ఎదిరించేవారిని సైతం తన ఓర్పుతో, శక్తితో జయించగలవాడు (ప్రసహ్యసాహినే) అయిన ఆ స్వామికి, విశ్రవసుని కుమారుడైన ఆ వైశ్రవణుడికి (వైశ్రవణాయ) మేమందరము (వయం) నమస్కారములు (నమః) సమర్పిస్తున్నాము (కుర్మహే). కోరికలను కోరుకునే నాకు (కామకామాయ మహ్యమ్), ఆ వైశ్రవణుడు నా కోరికలన్నిటినీ (మే కామాన్) తీర్చుగాక (స దదాతు). సకల కోరికలకు ప్రభువైన (కామేశ్వరో) ఆ వైశ్రవణుడు (కుబేరుడు) మాకు శుభాలను, ఐశ్వర్యాలను ప్రసాదించుగాక. విశ్రవసుని కుమారుడు, కుబేరుడు, మరియు గొప్ప రాజైన (మహారాజాయ) ఆ స్వామికి మా నమస్కారములు (నమః).
ఓ”o తద్బ్ర॒హ్మ ఓ”o తద్వా॒యుః ఓ”o తదా॒త్మా ఓ”o తత్స॒త్యం ఓ”o తత్సర్వమ్” ఓ”o తత్పురో॒ర్నమ॑: |
ఆ పరమ తత్త్వమే బ్రహ్మము (తద్బ్రహ్మ), ఆ పరమాత్మే వాయువు (తద్వాయుః), ఆయనే అందరిలోని ఆత్మ (తదాత్మా). ఆయనే పరమ సత్యము (తత్సత్యం), ఈ కనిపించే సమస్తము ఆయనే (తత్సర్వమ్). సృష్టికి పూర్వమే ఉన్న ఆ పరమ పురుషునికి నా నమస్కారములు (తత్పురోర్నమః).
అంతశ్చరతి॑ భూతే॒షు॒ గు॒హాయాం వి॑శ్వమూ॒ర్తిషు |
ఆయన సమస్త ప్రాణుల హృదయ గుహలలో (గుహాయాం) అంతర్యామిగా సంచరిస్తున్నాడు (అంతశ్చరతి). ఆయన విశ్వరూపుడు (విశ్వమూర్తిషు).
త్వం యజ్ఞస్త్వం వషట్కారస్త్వమిన్ద్రస్త్వగ్ం రుద్రస్త్వం విష్ణుస్త్వం బ్రహ్మ త్వ॑o ప్రజా॒పతిః | త్వం త॑దాప॒ ఆపో॒ జ్యోతీ॒ రసో॒ఽమృత॒o బ్రహ్మ॒ భూర్భువ॒స్సువ॒రోమ్ ||
(ఓ ప్రభూ!) నీవే యజ్ఞానివి (త్వం యజ్ఞః), యజ్ఞంలో పలికే వషట్కారానివి నీవే, ఇంద్రుడవు నీవే (త్వమిన్ద్రః), రుద్రుడవు నీవే (త్వం రుద్రః), విష్ణువువు నీవే (త్వం విష్ణుః). సృష్టికర్తవైన బ్రహ్మవు నీవే, సమస్త ప్రజలను పాలించే ప్రజాపతివి నీవే. నీవే జలమువు (ఆపః), నీవే ప్రకాశమువు (జ్యోతీ), నీవే రసమవు (అనుభూతివి), నీవే మరణం లేని అమృతానివి (అమృతమ్). నువ్వే పరబ్రహ్మవు. భూలోకము, భువర్లోకము, సువర్లోకము.. ఈ మూడింటిలోనూ ఓంకార స్వరూపంగా వ్యాపించి ఉన్నావు.
ఈశానః సర్వ॑విద్యా॒నా॒మీశ్వరః సర్వ॑భూతా॒నా॒o బ్రహ్మాఽధి॑పతి॒ర్బ్రహ్మ॒ణోఽధి॑పతి॒ర్బ్రహ్మా॑ శి॒వో మే॑ అస్తు సదాశి॒వోమ్ ||
సమస్త విద్యలకు అధిపతి (ఈశానః). సమస్త ప్రాణులకు నియంత అయిన ఈశ్వరుడు. వేదాలకు (బ్రహ్మ) అధిపతి, హిరణ్యగర్భుడైన బ్రహ్మదేవునికి కూడా అధిపతి. అట్టి పరబ్రహ్మ స్వరూపుడైన సదాశివుడు నాకు ఎల్లప్పుడూ శుభములను (శివః) ప్రసాదించుగాక.
తద్విష్ణో”: పర॒మం ప॒దగ్ం సదా॑ పశ్యన్తి సూ॒రయ॑: |
ది॒వీవ॒ చక్షు॒రాత॑తమ్ |
ఆ విష్ణుమూర్తి యొక్క అత్యున్నతమైన స్థానమును (పరమం పదమ్) జ్ఞానులైన వారు (సూరయః) ఎల్లప్పుడూ దర్శిస్తూనే ఉంటారు. ఆకాశంలో వ్యాపించి ఉన్న కన్ను వలె (చక్షుః), ఆ పరమపదం సర్వవ్యాప్తమై ఉంది.
తద్విప్రా॑సో విప॒న్యవో॑ జాగృ॒వాం స॒స్సమి॑న్ధతే |
విష్ణో॒ర్యత్ప॑ర॒మం ప॒దమ్ |
వేదవేత్తలైన విద్వాంసులు, స్తుతించే గుణం కలవారు నిరంతరం మేల్కొన్నవారై (జాగ్రత్తతో), ఆ విష్ణువు యొక్క పరమపదాన్ని ప్రకాశింపజేస్తారు (ధ్యానిస్తారు).
ఋ॒తగ్ం స॒త్యం ప॑రం బ్ర॒హ్మ॒ పు॒రుష॑o కృష్ణ॒పిఙ్గ॑లమ్ |
ఊ॒ర్ధ్వరే॑తం వి॑రూపా॒క్ష॒o వి॒శ్వరూ॑పాయ॒ వై నమో॒ నమ॑: |
ఆ పరబ్రహ్మమే ప్రకృతి ధర్మము (ఋతం), ఆయనే పరమ సత్యము (సత్యం). ఆయన నలుపు మరియు ఎరుపు (పింగళ) వర్ణాలు కలిసిన పురుష స్వరూపుడు (ఇది శివ-విష్ణువుల కలయికకు సంకేతం). ఊర్ధ్వముగా ప్రవహించే శక్తి (బ్రహ్మచర్యం/యోగశక్తి) కలవాడు, మూడు కన్నులు కలిగినవాడు (విరూపాక్షమ్). అట్టి విశ్వరూపుడైన ఆ పరమాత్మకు నా నమస్కారములు.
ఓం నా॒రా॒య॒ణాయ॑ వి॒ద్మహే॑ వాసుదే॒వాయ॑ ధీమహి |
తన్నో॑ విష్ణుః ప్రచో॒దయా”త్ ||
ఆ నారాయణుడిని (నారాయణాయ) మేము తెలుసుకుంటున్నాము (విద్మహే). సర్వవ్యాప్తమైన ఆ వాసుదేవుని (వాసుదేవాయ) మేము ధ్యానిస్తున్నాము (ధీమహి). ఆ విష్ణుమూర్తి (విష్ణుః) మన (నః) బుద్ధిని సన్మార్గంలో ప్రేరేపించుగాక (ప్రచోదయాత్).
మ॒హా॒దే॒వ్యై చ॑ వి॒ద్మహే॑ విష్ణుప॒త్నీ చ॑ ధీమహి |
తన్నో॑ లక్ష్మీః ప్రచో॒దయా”త్ ||
గొప్ప దేవత అయిన ఆ మహాదేవిని (మహాదేవ్యై) మేము తెలుసుకుంటున్నాము (విద్మహే). విష్ణుమూర్తి ధర్మపత్ని అయిన ఆ తల్లిని (విష్ణుపత్నీ) మేము ధ్యానిస్తున్నాము (ధీమహి). ఆ లక్ష్మీదేవి (లక్ష్మీః) మన (నః) బుద్ధిని ఐశ్వర్యవంతమైన, జ్ఞానవంతమైన మార్గంలో ప్రేరేపించుగాక (ప్రచోదయాత్).
తన్నో॑ రుద్రః ప్రచో॒దయా”త్ ||
ఓం తత్పురు॑షాయ వి॒ద్మహే॑ మహాదే॒వాయ॑ ధీమహి |
తన్నో॑ రుద్రః ప్రచో॒దయా”త్ ||
ఓం తత్పురు॑షాయ వి॒ద్మహే॑ వక్రతు॒ణ్డాయ॑ ధీమహి |
తన్నో॑ దన్తిః ప్రచో॒దయా”త్ ||
ఓం తత్పురు॑షాయ వి॒ద్మహే॑ చక్రతు॒ణ్డాయ॑ ధీమహి |
తన్నో॑ నన్దిః ప్రచో॒దయా”త్ ||
ఓం తత్పురు॑షాయ వి॒ద్మహే॑ మహాసే॒నాయ॑ ధీమహి |
తన్నః షణ్ముఖః ప్రచో॒దయా”త్ ||
ఓం తత్పురు॑షాయ వి॒ద్మహే॑ సువర్ణప॒క్షాయ॑ ధీమహి |
తన్నో॑ గరుడః ప్రచో॒దయా”త్ ||
ఓం వే॒దా॒త్మ॒నాయ॑ వి॒ద్మహే॑ హిరణ్యగ॒ర్భాయ॑ ధీమహి |
తన్నో॑ బ్రహ్మ ప్రచో॒దయా”త్ ||
ఓం నా॒రా॒య॒ణాయ॑ వి॒ద్మహే॑ వాసుదే॒వాయ॑ ధీమహి |
తన్నో॑ విష్ణుః ప్రచో॒దయా”త్ ||
ఓం వ॒జ్ర॒న॒ఖాయ॑ వి॒ద్మహే॑ తీక్ష్ణద॒గ్ంష్ట్రాయ॑ ధీమహి |
తన్నో॑ నారసిగ్ంహః ప్రచో॒దయా”త్ ||
ఓం భా॒స్క॒రాయ॑ వి॒ద్మహే॑ మహద్ద్యుతిక॒రాయ॑ ధీమహి |
తన్నో॑ ఆదిత్యః ప్రచో॒దయా”త్ ||
ఓం వై॒శ్వా॒న॒రాయ॑ వి॒ద్మహే॑ లాలీ॒లాయ ధీమహి |
తన్నో॑ అగ్నిః ప్రచో॒దయా”త్ ||
ఓం కా॒త్యా॒య॒నాయ॑ వి॒ద్మహే॑ కన్యకు॒మారి॑ ధీమహి |
తన్నో॑ దుర్గిః ప్రచో॒దయా”త్ || **]
ఆకాశాత్పతితం తోయం యథా గచ్ఛతి సాగరం |
సర్వదేవ నమస్కారః కేశవం ప్రతిగచ్ఛతి ||
ఆకాశం నుండి కురిసిన వర్షపు నీరు (తోయం) ఏ విధంగా అయితే రకరకాల దారుల్లో ప్రవహించి చివరకు సముద్రాన్నే (సాగరం) చేరుతుందో (గచ్ఛతి) అదే విధంగా, ఏ రూపంలో ఉన్న దేవతకు (సర్వదేవ) మనం నమస్కరించినా ఆ నమస్కారాలన్నీ చివరకు ఆ పరమాత్మ అయిన కేశవుడికే (కేశవం) చేరుతాయి.
ఓం శాన్తిః శాన్తిః శాన్తిః ||